Overal op het internet vind je Frequently Asked Questions (FAQs) oftewel veelgestelde vragen. Maar tijdens mijn research over speelkaarten vond ik op internet ook de vragen die mensen zoal stelden en, meer nog dan veelgesteld, kwam ik gewoon echt domme vragen tegen. Ja, die bestaan zogezegd niet, maar ik ga toch de komende tijd SAQs, Stupidly Asked Questions, beantwoorden: de stomste vragen die ik online tegenkwam. Zoals:
Zijn er boeken geschreven over speelkaarten ?
Aangezien je dit leest op de website van iemand die zelf een boek heeft geschreven over speelkaarten, hun geschiedenis, hun spirituele betekenis en alles wat je nog meer erover zou willen weten, vind ik dit een beetje een domme vraag. Ik begrijp dat met de komst van AI-antwoorden het daadwerkelijk zoéken naar iets bijna een beloonbare deugd is geworden, maar toch. Probéér het in ieder geval een béétje.
Het antwoord is namelijk: ja, er zijn talloze boeken over speelkaarten geschreven. Over specifieke kaartspelen als poker of bridge, over de verschillende soorten speelkaarten die er bestaan, over de speelkaartenindustrie. Er is een Speelkaartenmuseum in Turnhout, wat nog altijd het hart is van de wereldwijde speelkaartenindustrie, ook al beweren de ‘Ollanders (ik bedoel écht de Hollanders, de Randstad-bewoners, als zelf Nederlander zijnde) in sommige uitgaven maar al te graag dat zij het hart van de speelkaartenwereld zijn. Mochten ze willen ! Met hun kasteeltjes op de Azen. (Dat is uniek voor Hollandse speelkaartendecks.)
Maar wat zijn de beste boeken over speelkaarten ?
Ah, dat is een heel andere vraag dan óf er boeken zijn. Dat hangt er natuurlijk heel sterk van af wat je zoekt. Ik pretendeer zeker geen expert te zijn op elk speelkaartenonderwerp, mijn eigen onderzoek spitste zich toe op historische anekdotes bij elke individuele speelkaart, de cartomantie en symboliek van de speelkaartontwerpen. Ik kan wel een uiteenzetting doen van de boeken die ik als primaire bron heb geraadpleegd voor mijn eigen boek. Wel moet ik daarbij aangeven dat een aantal van deze boeken enkel bij antiquariaten, kringloopwinkels en tweedehandsboekenzaken te vinden zijn. Of in sommige gevallen enkel nog als gescand PDF-exemplaar aan te schaffen in online archieven. Maar als iemand zelf óók een boek wil schrijven over speelkaarten, zonder gedichten of een volledig nieuw ontworpen deck of foto’s van zwerfkaarten erin, dan heeft die misschien iets aan het lijstje dat ik – overigens – netjes achterin mijn eigen boek als bron vermeld heb. Heb je daar misschien iets aan ?
Ja oke, welke boeken heb jij gebruikt ?
Hieronder vind je een overzicht van de belangrijkste naslagwerken die ik als bron geraadpleegd heb voor mijn eigen speelkaartenboek.
Speelkaarten – Han Janssen, 1965
Uitgeverij C.A.J. van Dishoeck – Bussum. (geen ISBN-nummer)
Pin je niet vast op de 1965-editie, die heb ik toevallig gelezen. Maar de latere 1985-editie is net zo informatief. Beide boeken zijn relatief makkelijk online te vinden via De Slegte, Marktplaats of andere tweedehands-webshops. Het is een handzame, kleine pocket, die nochtans opvallend compleet de geschiedenis van speelkaarten in eh, kaart brengt. Han is een auteur naar mijn hart, down to earth, met een grafische achtergrond, die zich uit pure persoonlijke nieuwsgierigheid heeft vastgebeten in het onderwerp met de hoop uiteindelijk zelf een speelkaartendeck te kunnen ontwerpen. Hij legt uit waarom de oorspronkelijke geschiedenis van vóór het Venetiaanse deck zo obscuur en betwist is, wat voor verschillende kaartenstandaarden er over heel Europa zijn ontstaan, hoe het zit met de joker en de bedrukte achterzijdes, kortom, als je gedegen geïnformeerd wil zijn op een heldere en bondige manier, is dit je boek. Of als je in grote lijnen voorgeïnformeerd wil zijn, om daarna specifieker de bibliotheekarchieven in te duiken, begin je ook best bij dit passiewerkje. Ik heb zelf enorm veel aan Han Janssen gehad en beveel hem warm aan.
Kaart leggen met speelkaarten – Erna Droesbeke, 2000
Uitgeverij Christina – Almere-Haven. (geen ISBN-nummer)
Voor de cartomantie is er eigenlijk maar één expert die de verschillende scholen helder en onbevooroordeeld uitlegt, en bovendien overzichtelijk per individuele speelkaart: Erna Droesbeke is de onbetwiste kenner die je zoekt. En dit boek is het boek dat je zoekt. Erna heeft (ervoor en erna, see what I did there) veel boeken over tarot én cartomantie geschreven, en legt alles in heldere alledaagse taal uit met respect voor de materie maar zónder dat het (te) esoterisch wegleest. Als je wil weten wat een speelkaart die je op straat ziet, spiritueel betekent, dan is dit je handboek. Er is ook een boek met soortgelijke titel uit 1990 in omloop, ik ben niet bekend ermee of die net zo informatief is. Maar ik ga niet eens pretenderen een andere expert geraadpleegd te hebben dan Droesbeke, er is weinig zoekwerk nodig om vast te stellen dat dit je beste bron is.
The Story of each Playing Card – Geo. M. MacKenzie, 1945
Uitgeverij Mac’s Mysteries, Glasgow (geen ISBN-nummer)
Anekdotes over (bijna !) elke speelkaart, dat zegt de titel en dat krijg je. Dit boek kon ik zelf enkel nog vinden als gescande PDF, maar ik heb er vrij veel verhalen uit kunnen putten. Het is een oud boekwerkje, dus sommige namen van toenmalige beroemdheden, waarvan de auteur blijkbaar aanneemt dat de lezer die wel kent, betekenen nu weinig tot niets meer. Maar al bij al vond ik hier heel veel dankbaar materiaal tussen. Met name zinvol als je het combineert met:
The Strand Magazine, A Pack of Cards. In Stories, Legends and Romances part 1 & 2.
vol. XLII July 1911 & August 1911
In twee uitgebreide artikelen werden de historische weetjes van elke speelkaart in dit magazine uiteengezet, per kaart, in volgorde per kleur. Ook hiervan vond ik enkel online aanschafbare scans terug, maar het is de moeite om te raadplegen. Leg die zeker naast het boek van MacKenzie, want sommige ‘feiten’ spreken elkaar tegen of verduidelijken elkaar juist, en neem zeker niet klakkeloos over wat in deze werken staat, maar zoek na wat er juist van is. Ik mag tenminste hopelijk aannemen dat, wie een boek over dit onderwerp schrijft, niet klakkeloos zijn bronnen plagieert.
Facts and Speculations on the Origin and History of Playing Cards – William Andrew Chatto, 1848, ISBN 978-1-5027-1693-4
Playing Cards: history of the pack and explanations of its many secrets – W. Gurney Benham, 1931, ISBN 978-1-4474-2275-4
Ik pak deze werken even samen, hoewel het beide vuistdikke naslagwerken zijn waar je je plezier mee op kunt, als je de zin en tijd hebt voor uitgebreide research. De boeken richten zich, wellicht vanzelfsprekend, op de Engelse speelkaartenwereld, maar hebben voldoende oog voor de Italiaanse origine, het feit dat het Engelse deck een nazaat is van het (door de boeken als mooier erkende) Franse deck, en ze lichten zowel de tarot-kaarten als de andere speelkaarten-standaarden binnen Europa uit. Maar zeker als je meer wil weten over het Engelse vak van kaartenmaker (dat een beschermd ambacht was en waar vervalsingen zelfs tot doodstraffen hebben geleid), en rijkelijk geïllustreerde voorbeelden van toenmalige kaarten wilt bekijken, haal dan gerust deze boeken in huis.
Speelkaarten – Hinke Wiggers en Huub Glerum, 2001
Uitgave ter ere van 25 jaar Holland Casino (geen ISBN-nummer)
Dit boek is gewoon vet om te hebben, eigenlijk. Alleen daarvoor zou je het al moeten bestellen. Het is een beetje ingewikkeld bladeren met de map-constructie, maar elke pagina bevat, naast een weetje over de speelkaart in kwestie, een speciaal ontworpen speelkaart die je er door de kartels uit kunt drukken. Je kunt dus een volledig kaartendeck uit dit boek halen. Hoe cool is dat ? Het is een jubileum-uitgave van Holland Casino en dat merk je – helaas – wel. Veel weetjes gaan niet echt specifiek over die kaart, maar over de collectie van HC zelf, en de researchers hebben ook duidelijk de Hollandse bril op, blijkbaar denkende dat er buiten de Nederlandse grenzen geen speelkaartenindustrie van betekenis bestaat. Wel nuttig als een aanvullende bron, en toegegeven, informatief binnen het eigen domein. Ik heb er alvast toch nog enkele weetjes vandaan weten te halen.
The History of Playing Cards – Rev. Ed. S. Taylor, B.A.
1865, ISBN 978-1-6339-1112-3
Eerlijk gezegd, als je al bij Han Janssen begonnen bent en de overige boeken hierboven doorgeploeterd hebt, vind je in dit vuistdikke naslagwerk niet heel veel onbekende materie meer. Taylor gaat overal uiteraard dieper op in dan Janssen, en er zijn weer veel verduidelijkende illustraties, maar je moet echt met een loep door de tekst heen om veel wijzer te worden dan van de andere genoemde werken. Dat gezegd hebbende: dit naslagwerk is een soort ‘dikke Janssen’, dus als je in brede (see what I did there) zin je in het onderwerp wilt verdiepen zonder je bibliotheek met de eerder genoemde werken te willen uitbreiden, dan kun je je moeilijk mispakken aan dit boekwerk.
Card Night: classic games, classic decks and the history behind them – Will Roya, 2021
ISBN 978-0-7624-7351-9
Mijn boek houdt zich helemaal niet bezig met kaartspellen, aangezien voor mij de focus lag op elke individuele speelkaart die je zomaar op straat kunt zien liggen. Ik wilde het bijzondere van zo’n doodgewone speelkaart vieren, om mensen bewust te maken dat het ogenschijnlijke alledaagse vaak meer verhaal bevat dan we vermoeden. De spellen die met kaarten gespeeld worden, heb ik daarom goeddeels buiten beschouwing gelaten, en dat maakte dit boekwerk eigenlijk vrij nutteloos voor mijn research. In het begin gaat het namelijk weliswaar kort in op de geschiedenis van speelkaarten, maar dat is maar een handvol pagina’s en daarna is het kaartspellen wat de klok slaat. Maar ook al lag mijn focus hier niet op, misschien is dit voor jou super relevant, en het boek leek mij een vooraanstaand naslagwerk. Ik kan er alleen inhoudelijk niet heel veel aanbeveling van geven, sorry. Wat ik ervan gelezen heb, leek het me wel een oprecht leuk geschreven boek over dit onderwerp.
Nationaal Museum van de Speelkaart (ook bekend als ‘het Speelkaartenmuseum’), Turnhout (BE)
Wablieft, dat is toch geen boek, René ? Nee, maar ik ben wel tijdens mijn research uitgebreid rond gaan snuffelen in het – bescheiden behuisde – Speelkaartenmuseum in Turnhout. Je ziet daar de grote drukpersen nog, drukproeven van verschillende kaarten, kunstwerken waarin speelkaarten een rol, eh, spelen (see what I, ja oke zo was het wel genoeg), het is een enorme aanrader voor iedereen die zelfs maar een passerende interesse voelt voor speelkaarten, en ik mag hopen dat als je hier bent beland, dat dat zo is. Ik ga overigens in mei 2026 daar mijn boekje (her)presenteren, dus zorg dat je bijtijds je tickets hebt om erbij te kunnen zijn. Naast mij zullen ook drie (!) al dan niet voormalige stadsdichters van Turnhout komen schitteren, als ik er niet zelf al bij was zou ik er zeker heen willen. Maar je hebt deels gelijk, dit is geen boek. Wel heb ik nog een mooie historische uitgave van de collectie van dit museum via de tweedehandssites weten te bemachtigen die nog wat mooie aanvullende informatie gaf in mijn research. En heel, heel veel mooie illustraties bevatte, gedrukt op de eigen persen van het museum zelfs.
Het geheim van de kaarten – Jostein Gaarder, 1990
ISBN 978-9-0524-0774-6 (puur ter inspiratie)
Tenslotte een boek dat voor je research geen nut heeft, maar waar je toch wijzer van kunt worden. Gaarder is vooral bekend van zijn filosofische ‘kinderboek’ De Wereld Van Sofie, maar heeft zich ook al eens aan speelkaarten en hun symboliek gewaagd. En heeft daar een leuke, en uiteraard weer filosofische, roman van gebrouwen die ik aanbeveel om in je leesstapel op te nemen. Al is het maar omdat, zelfs met alle fascinerende weetjes over speelkaarten over de eeuwen heen, je af en toe ook even wilt ontsnappen, in een fantasiewereld waar de speelkaarten in eigen gemeenschappen wonen en er langzaamaan een spannend geheim wordt onthuld. Ik heb er me, in mijn zwaarverzadigde pauzes met bomvol hoofd, toch goed mee vermaakt.
TL;DR Too Long, Don’t Wanna Read ? Als je geen zin hebt om een torenhoge leesstapel in huis te halen over het onderwerp, mag je natuurlijk ook gewoon mijn boekje kopen. Zolang de voorraad strekt, tenminste. Wist je al dat het ook een gratis luisterboek op Spotify is ?
Dit artikel ging over
“Als Een Ravijn Een Richting Is”
De vijfde dichtbundel van René van Densen draait om speelkaarten. Speelkaarten die hij op straat vond, waar hij de achtergrondinformatie van opzocht, zoals historische weetjes waar deze kaart bij betrokken is geweest, of de symboliek van de cijfers of kleur, welke beroemde persoonlijkheden iets met deze kaart te maken hebben gehad in hun levensgeschiedenis, maar ook de betekenis ervan in de cartomantie, welke verjaardagen bij deze kaart horen, en meer. Hier inspireerde hij dan weer gedichten op, die rijkelijk geïllustreerd nieuwe speelkaarten vormen.
Heb je zelf een vraag over speelkaarten ?
Stel hem gerust in de comments hieronder ! Het mag een grappige, stomme, lastige of vergezochte vraag zijn, wat jij wil. Wie weet schrijf ik er mijn volgende SAQ wel over en vermeld ik je naam. Verras me maar !
