Overal op het internet vind je Frequently Asked Questions (FAQs) oftewel veelgestelde vragen. Maar tijdens mijn research over speelkaarten vond ik op internet ook de vragen die mensen zoal stelden en, meer nog dan veelgesteld, kwam ik gewoon echt domme vragen tegen. Ja, die bestaan zogezegd niet, maar ik ga toch de komende tijd SAQs, Stupidly Asked Questions, beantwoorden: de stomste vragen die ik online tegenkwam. Zoals:
Waarom zie ik steeds speelkaarten en anderen niet ?
Ik schreef al eens eerder: omdat je erop bent gaan letten, en dat is de simpele, korte verklaring. Duh. Je let erop, dan zie je ze. En let je er niet op, dan zie je ze niet. Dit hoef je zelfs een kind niet uit te leggen.
Maar ik zie ze echt ineens óveral.
Ah kijk, nu wordt de vraag interessanter. Dat is een leuk psychologisch fenomeen waarbij je plots de impressie krijgt dat je iets heel vaak begint te zien, dat je daarvoor niet zag. Dat gebeurt bijvoorbeeld ook als je voor het eerst een leren jas draagt en ineens lijkt iedereen een leren jas te dragen. Deze frequentie-illusie heet ook wel het Baader-Meinhof-fenomeen. In het kort: als je één keer iets opmerkt dat je opmerkelijk vindt, gaan je hersenen onbewust hierop filteren zodat je het vaker gaat zien.
Wie was Baader-Meinhof nou weer ?
Het Baader-Meinhof fenomeen stamt uit 1994 en is niet (rechtstreeks) vernoemd naar een persoon, noch zelfs afkomstig uit de wetenschap. Een lezer van de krant St. Paul Pioneer Press (Minnesota) stuurde een ingezonden brief waarin hij beschreef dat hij net voor het eerst iets had gelezen over de Duitse terreurgroep Baader-Meinhof, en dezelfde dag nog drie ongerelateerde andere vermeldingen tegenkwam in het nieuws. De krant publiceerde de brief en meteen stroomden de reacties binnen van mensen die hetzelfde hadden meegemaakt met andere onderwerpen.
Dus de St. Paul Pioneer Press heeft dit verschijnsel ontdekt ?
Niet helemaal, het gesignaleerde fenomeen trok de aandacht van Arnold Zwicky, een taalkundige aan Stanford University. Die besloot het verder te onderzoeken en zag dat er twee cognitieve processen meespelen:
- Selectieve aandacht: Je besteedt extra aandacht aan iets. “Hee, er ligt hier een speelkaart, dat is raar.” Misschien denk je zelfs even na over waar die vandaan gekomen kan zijn, of hoe die daar beland is. Je brein ‘doet er iets mee’, je geeft er heel even extra aandacht aan.
- Bevestigingsvooroordeel (Confirmation bias): Onbewust zoeken je hersenen naar bewijs dat dit ding “overal” is, waardoor je elke volgende kaart als een overwinning van je eigen observatievermogen ziet.
Waarom doet mijn brein dat, daar heb ik toch helemaal niet om gevraagd dat hij dat doet ?
Wees blij dat je hersenen dit doen ! De hele dag bombardeer je je brein met data via al je zintuigen en die moet dat razendsnel en slim filteren. Zodat je niet kalmpjes staat te analyseren of dat reusachtige oranje-zwarte gestreepte dier dat op je afrent misschien ooit ergens in een boekje als roofdier vermeld stond en wat je nu ook alweer moest doen, zeg maar.
Om te voorkomen dat je van die stortvloed van informatie tureluurs wordt, filtert je Reticulair Activerings Systeem (RAS) in je hersenstam eruit wat belangrijk is. Een van de processen die de werkelijkheid overzichtelijk houdt heet neurologische prioritering. Een sorteerproces dat probeert in te zien wat voor jou belangrijk is en wat niet.
Maar die speelkaart is toch niet belangrijk voor mij ?
Dat weet jouw brein niet zomaar ‘out of the box’ natuurlijk. Net wat ons zo flexibel in staat stelt om aan nieuwe omstandigheden aan te passen, kan als nadeel hebben dat onze filters onszelf niet helemaal goed ‘begrijpen’. Jij hebt stilgestaan bij die kaart, dus filtert jouw brein andere speelkaarten op straat eruit, die je voorheen straal voorbij was gelopen omdat ze als onbelangrijke informatie weggefilterd werden. En doordát je ze nu meer ziet, heb jij de illusie dat er plots een explosie aan speelkaarten in je omgeving plaatsvindt. Die er misschien al jaren lagen, maar je ‘zag’ ze niet. Objectief zullen er vast al jaren een x hoeveelheid kaarten gemiddeld per afstand y liggen, maar die kaarten vond jouw brein eerst niet relevant.
Ik dacht echt dat die sinds kort ineens overal lagen
Dat is overigens nog een zusterfenomeen dat Zwicky benoemde: het geloof dat iets recent is, omdat je het onlangs hebt ontdekt en plots overal opmerkt. Terwijl het misschien al veel langer bestaat. Denk aan een trend die je ziet of een nieuwe ‘gave’ die je denkt ontwikkeld te hebben. Maar eigenlijk zijn gewoon de instellingen van je filters gewijzigd. Je gaf aandacht aan iets, daardoor zie je het vaker, en doordat je het vaker ziet geef je het nog meer betekenis.
Dat klinkt alsof mijn brein een beetje kapot is
Ach, dat valt reuze mee. Het kan veel erger: dit systeem heet in de neuropsychologie ook incentive salience, en bij bepaalde diagnoses, zoals schizofrenie, is dat systeem in overdrive. Dan zie je in allerlei alledaagse objecten ineens betekenissen of complotten. Jouw opmerkzaamheid van die speelkaarten is een milde, gezonde vorm daarvan, eigenlijk gewoon een nieuwsgierigheid. En wees dankbaar dat je filters zo goed werken, mensen met OCD of ADHD kunnen je maar al te goed vertellen hoe het is om met hyperfocus te moeten leven. Dus: leve dat ene speelkaartje dat belangrijk is geworden voor je brein. Ligt er daar verderop niet nog eentje ?
Dit artikel ging over
“Als Een Ravijn Een Richting Is”
De vijfde dichtbundel van René van Densen draait om speelkaarten. Speelkaarten die hij op straat vond, waar hij de achtergrondinformatie van opzocht, zoals historische weetjes waar deze kaart bij betrokken is geweest, of de symboliek van de cijfers of kleur, welke beroemde persoonlijkheden iets met deze kaart te maken hebben gehad in hun levensgeschiedenis, maar ook de betekenis ervan in de cartomantie, welke verjaardagen bij deze kaart horen, en meer. Hier inspireerde hij dan weer gedichten op, die rijkelijk geïllustreerd nieuwe speelkaarten vormen.
Heb je zelf een vraag over speelkaarten ?
Stel hem gerust in de comments hieronder ! Het mag een grappige, stomme, lastige of vergezochte vraag zijn, wat jij wil. Wie weet schrijf ik er mijn volgende SAQ wel over en vermeld ik je naam. Verras me maar !
